Organizm człowieka potrafi przystosować się do okresowego braku pożywienia. Gdy przestajemy jeść, stopniowo zmienia sposób pozyskiwania energii, coraz intensywniej korzystając z własnych zapasów. Jednak długotrwały post to nie tylko spalanie tłuszczu. Badanie opublikowane w czasopiśmie Nature Metabolism pokazało, że po kilku dniach bez jedzenia dochodzi do rozległych zmian w białkach krążących we krwi, które mogą odzwierciedlać reakcje wielu narządów i układów organizmu. Badanie miało przede wszystkim wyjaśnić, jak organizm reaguje na brak pożywienia, a nie ustalić najlepszy sposób odżywiania.
Co dzieje się z organizmem w pierwszych dniach bez jedzenia?
Kiedy nie dostarczamy pożywienia, organizm musi korzystać z wcześniej zgromadzonych zasobów energetycznych. Jedną z pierwszych istotnych zmian jest stopniowe przechodzenie od wykorzystywania glukozy w kierunku większego udziału tłuszczu jako źródła energii. W badaniu ten proces następował w ciągu pierwszych dwóch lub trzech dni. Było to zgodne z wcześniejszą wiedzą na temat przystosowania organizmu do braku pokarmu. Naukowców interesowało jednak coś więcej: czy równolegle zmieniają się procesy biologiczne, które nie są bezpośrednio związane z pozyskiwaniem energii. Okazało się, że tak. Zmiany dotyczyły licznych białek związanych z funkcjonowaniem różnych narządów. Co ważne, nie wszystkie pojawiały się od razu. Wiele z nich stawało się wyraźnych dopiero po dłuższym okresie całkowitego ograniczenia kalorii.
Po około trzech dniach pojawiły się największe zmiany molekularne
To najważniejszy wynik całego badania. Po mniej więcej trzech dniach bez jedzenia naukowcy zaczęli obserwować wyraźne zmiany stężenia wielu białek we krwi. Podczas siedmiodniowego postu istotnie zmieniło się około jednej trzeciej wszystkich analizowanych białek. Wyniki wskazywały na reakcję obejmującą wiele układów organizmu, a nie wyłącznie tkankę tłuszczową czy mechanizmy regulujące poziom glukozy. Badacze wykryli również zmiany związane z procesami biologicznymi, których nie można było wyjaśnić samym spadkiem masy ciała.
Jednym z przykładów były białka związane ze strukturami wspierającymi komórki nerwowe. To interesująca obserwacja, ponieważ sugeruje, że przedłużony brak pożywienia może wpływać także na procesy niezwiązane bezpośrednio z metabolizmem tłuszczów. Nie oznacza to jednak, że post poprawia pracę mózgu albo regeneruje układ nerwowy. Badanie wykazało zmiany określonych białek, ale nie potwierdziło, że przekładają się one na poprawę pamięci, koncentracji czy innych funkcji poznawczych. Trzeci dzień nie jest więc magiczną granicą, po której post nagle staje się korzystny. To moment, w którym w tym konkretnym badaniu wiele zmian molekularnych zaczęło być wyraźnie widocznych.
Ile masy ciała stracili uczestnicy?
Podczas siedmiu dni bez jedzenia uczestnicy stracili średnio 5,7 kg. Na pierwszy rzut oka jest to bardzo duża zmiana, ale trzeba wiedzieć, z czego wynikała. Utrata masy ciała obejmowała zarówno tkankę tłuszczową, jak i beztłuszczową masę ciała. Ta druga kategoria nie oznacza wyłącznie mięśni. Obejmuje również wodę i inne tkanki niezawierające tłuszczu. Trzy dni po ponownym rozpoczęciu jedzenia masa ciała uczestników nadal była niższa niż przed badaniem. Jednocześnie większość utraconej beztłuszczowej masy ciała powróciła, podczas gdy spadek masy tłuszczowej utrzymywał się.
To ważne, ponieważ pokazuje, że kilogramy utracone podczas długotrwałego postu nie są równoznaczne z taką samą ilością spalonego tłuszczu. Wynik na wadze odzwierciedla kilka różnych zmian zachodzących jednocześnie. Badanie nie pozwala również stwierdzić, jakie byłyby długoterminowe efekty takiego postu ani jak wyglądałoby utrzymanie masy ciała po kolejnych tygodniach czy miesiącach.
Czy długotrwały post daje korzyści niezależne od odchudzania?
Właśnie na to pytanie naukowcy próbowali znaleźć odpowiedź. Wiele popularnych metod żywieniowych wykorzystujących post przedstawia go jako sposób nie tylko na zmniejszenie masy ciała, ale również na poprawę różnych procesów metabolicznych. Wyniki badania sugerują, że całkowity brak kalorii przez kilka dni rzeczywiście wywołuje zmiany biologiczne wykraczające poza samo zmniejszenie masy ciała. Badacze zidentyfikowali liczne reakcje molekularne, które mogą pomóc w zrozumieniu potencjalnych zastosowań postu w medycynie.
Trzeba jednak rozdzielić dwie rzeczy. Wykrycie zmiany biologicznej nie jest tym samym co udowodnienie korzyści zdrowotnej. Nie każda reakcja organizmu na brak jedzenia musi być korzystna. Część może odzwierciedlać mechanizmy przystosowawcze do trudnych warunków, a część potencjalnie niekorzystne skutki długotrwałego ograniczenia energii. W badaniu uczestniczyło zaledwie 12 zdrowych osób, a jego głównym celem było opisanie zmian molekularnych. Nie sprawdzano, czy siedmiodniowy post zmniejsza ryzyko chorób serca, cukrzycy czy innych schorzeń w dłuższej perspektywie.
Czy post przerywany działa tak samo?
Nie można tego założyć. To szczególnie istotne, ponieważ pojęcie postu obejmuje bardzo różne sposoby żywienia. Post przerywany może oznaczać na przykład ograniczenie godzin spożywania posiłków w ciągu doby. W omawianym badaniu uczestnicy przez siedem kolejnych dni nie dostarczali żadnych kalorii. Są to zupełnie inne warunki dla organizmu. Skoro wiele zmian molekularnych zaczęło pojawiać się dopiero po około trzech dniach całkowitego postu, nie ma podstaw, aby automatycznie przypisywać je krótszym przerwom między posiłkami. Nie działa to również w drugą stronę. Wyniki nie dowodzą, że krótsze formy postu są nieskuteczne. Po prostu badanie nie zostało zaprojektowane do ich porównywania.
Dlaczego naukowcy chcą poznać mechanizmy działania postu?
Najbardziej interesującym kierunkiem dalszych badań nie musi być samo przedłużanie czasu bez jedzenia. Naukowcy chcą przede wszystkim zrozumieć, które procesy molekularne odpowiadają za określone efekty obserwowane podczas postu. Jeśli uda się zidentyfikować konkretne mechanizmy o potencjalnym znaczeniu terapeutycznym, w przyszłości być może będzie można wpływać na nie bez konieczności wielodniowego ograniczania pożywienia. Mogłoby to mieć znaczenie szczególnie dla pacjentów, u których długotrwały post jest niewskazany lub niebezpieczny. To jednak perspektywa przyszłych badań, a nie gotowa metoda leczenia. Autorzy publikacji stworzyli przede wszystkim szczegółową mapę zmian biologicznych zachodzących podczas siedmiu dni całkowitego ograniczenia kalorii.
Czy siedmiodniowy post jest bezpieczny?
Omawianego badania nie należy traktować jako instrukcji przeprowadzania wielodniowej głodówki. Uczestnikami było 12 zdrowych ochotników pozostających pod ścisłą kontrolą naukowców. Nie oznacza to, że podobny post będzie bezpieczny dla innych osób, szczególnie bez nadzoru medycznego. Długotrwały brak pożywienia może prowadzić do osłabienia, zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, spadków poziomu glukozy oraz innych powikłań. Ryzyko zależy między innymi od stanu zdrowia, stosowanych leków i indywidualnych uwarunkowań. Szczególnej ostrożności wymagają osoby z chorobami przewlekłymi, kobiety w ciąży, osoby z historią zaburzeń odżywiania oraz dzieci i młodzież, u których organizm nadal się rozwija.
Nie ma też podstaw, aby na podstawie tego niewielkiego badania zalecać zdrowym osobom wielodniowe posty w celu poprawy metabolizmu. Obserwacje molekularne są cenne naukowo, ale nie zastępują dowodów dotyczących bezpieczeństwa i rzeczywistych efektów zdrowotnych.
Co naprawdę pokazało badanie?
Najważniejsze odkrycie dotyczy skali i czasu reakcji organizmu na długotrwały brak pożywienia. Przejście na większe wykorzystanie tłuszczu jako źródła energii następowało w ciągu pierwszych dni, ale szersze zmiany dotyczące białek krążących we krwi stawały się szczególnie widoczne po około trzech dniach. Badacze wykazali, że post wpływa na znacznie więcej procesów niż samo pozyskiwanie energii. Nie ustalili jednak, które z tych zmian są korzystne, jakie mają długoterminowe znaczenie i czy można je bezpiecznie wykorzystać w leczeniu. Właśnie dlatego wyniki są interesujące przede wszystkim dla nauki. Mogą pomóc w poszukiwaniu nowych metod oddziaływania na metabolizm i określone procesy biologiczne, bez konieczności narażania pacjentów na długotrwały brak jedzenia.
Wniosek jest prosty: siedem dni bez jedzenia wywołuje rozległe zmiany w organizmie, ale nie jest to dowód, że wielodniowy post stanowi skuteczną lub bezpieczną metodę poprawy zdrowia.
