Czy stosowanie diety niskowęglowodanowej prowadzi do groźnej kwasicy metabolicznej?

Biorąc pod uwagę wyniki badań naukowych, zwłaszcza tych przeprowadzonych w ostatniej dekadzie zdecydowanie uznać należy, że diety niskowęglowodanowe stanowić mogą niezwykle skuteczną broń w walce z nadwagą i otyłością. Mimo to jednak z ich stosowaniem wiąże się cięgle wiele kontrowersji. Sceptycy często zwracają uwagę na fakt, iż obniżenie spożycia węglowodanów może stanowić zagrożenie dla zdrowia ze względu na ryzyko wystąpienia kwasicy metabolicznej. Czy obawy te są jednak uzasadnione?

Przeczytaj koniecznie:

Owoce i warzywa a zakwaszenie organizmu

Niefortunne pomylenie pojęć

Pojęcia takie jak „kwasica ketonowa” oraz  „ketoza” traktowane są często jako synonimy i używane w sposób który wprowadza wiele zamieszania. Nagminne powielanie tego błędu doprowadziło do niesłusznego przekonania, jakoby diety niskowęglowodanowe doprowadzać miały do stanów zagrażających zdrowiu i nawet - życiu. Tak naprawdę terminy „ketoza” i „kwasica ketonowa” nie odnoszą się do tych samych stanów fizjologicznych i wiążą się ze zgoła innymi konsekwencjami metabolicznymi i zdrowotnymi.

Czym jest ketoza?

Ketoza jest specyficznym stanem fizjologicznym, w którym w wyniki niedoboru glukozy i zapasów glikogenu wątrobowego dochodzi do wyraźnego wzrostu produkcji ciał ketonowych (proces ten nazywa się ketogenezą). Ciała ketonowe są produktami niepełnego metabolizmu kwasów tłuszczowych i mogą być wykorzystywane jako materiał energetyczny przez mózg, serce oraz inne narządy i tkanki. Nasilona ketogeneza nie jest zjawiskiem patologicznym, a stanem który towarzyszy nam od zarania dziejów w okresach braku dostępności pożywienia, deficytu glukozy oraz w przypadku intensywnego wysiłku fizycznego. Nadmiar ciał ketonowych usuwany jest przez drogi oddechowe, skórę i przez nerki wraz z moczem. U osób metabolicznie zdrowych nie ma możliwości by poziom ciał ketonowych osiągnął próg stanowiący zagrożenie dla zdrowia i życia.

Czym jest kwasica ketonowa

Do kwasicy ketonowej dochodzi nie wtedy gdy brakuje glukozy, a wtedy gdy brakuje insuliny, co może mieć miejsce np. w przypadku cukrzycy. W przypadku deficytu tego hormonu krążąca we krwi glukoza nie jest w stanie dostać się do komórek, przez co zablokowany zostaje jej dostęp do podstawowych szlaków metabolicznych. Organizm musi poszukać alternatywnego źródła energii i uwalnia duże ilości glukagonu i adrenaliny by nasilić rozpad  tłuszczu i zwiększyć produkcję ciał ketonowych. Dochodzi wtedy do stanu, w którym organizm próbując obniżyć poziom glukozy zalegającej w krwiobiegu, zaczyna usuwać ją przez nerki wraz z moczem. Efektem może być odwodnienie osmotyczne, utrata niezbędnych elektrolitów, obniżenie pH krwi, a w konsekwencji nawet śpiączka, a nieraz również zgon.

Ketoza a kwasica metaboliczna – porównanie

Poniżej tabelka ilustrująca poziom ciał ketonowych w rozmaitych przypadkach, warto zwrócić na różnice pomiędzy dietą ketogenną, a kwasicą metaboliczną zagrażającą zdrowiu i życiu, gdy może dojść do obniżenia pH krwi.

 

STAN FIZJOLOGICZNY

POZIOM CIAŁ KETONOWYCH

Po posiłku

0,1 mmol / L

Po całonocnym poście

0,3 mmol / L

W przebiegu diety ketogennej

1 - 8 mmol / L

Po dwudziestodniowej głodówce

10 mmol / L

Kwasica ketonowa

> 20 mmol / L

 
Na koniec najważniejsze…

Wiemy już, że istnieje zasadnicza różnica pomiędzy kwasicą metaboliczną, a stanem ketozy indukowanej dietą (zwanym też ketozą fizjologiczną). Najważniejsze jest jednak to, iż obniżenie spożycia węglowodanów wcale nie musi skutkować nasiloną produkcją ciał ketonowych. Do takiego stanu dochodzi bowiem jedynie przy bardzo niskim ich udziale w diecie (zazwyczaj poniżej 30 – 50g na dobę). Tymczasem diety niskowęglowodanowe, zwłaszcza te zalecane osobom aktywnym fizycznie zakładają najczęściej spożycie węglowodanów  przekraczające, niekiedy znacznie pułap 100g na dobę. W takich wypadkach nie należy zbytnio przejmować się ani kwasicą metaboliczną, ani też samą ketozą, która choć nie jest stanem patologicznym to przecież nie jest też sytuacją konieczną by doprowadzić do nasilonego spalania tłuszczu zapasowego.

 

Źródła: Paoli A, Rubini A, Volek JS, Grimaldi KA. Beyond weight loss: a review of the therapeutic uses of very-low-carbohydrate (ketogenic) diets. Eur J Clin Nutr. 2013 Aug;67(8):789-96. doi: 10.1038/ejcn.2013.116. Epub 2013 Jun 26.