Kawa od lat jest jednym z najczęściej analizowanych napojów pod kątem wpływu na zdrowie. W wielu badaniach oceniano jej związek z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2, chorób wątroby czy ogólnej śmiertelności. Znacznie rzadziej naukowcy sprawdzali jednak, czy sposób przygotowania kawy może mieć znaczenie dla tempa starzenia biologicznego organizmu. Nowa analiza danych z brytyjskiego projektu UK Biobank sugeruje, że odpowiedź może zależeć nie tylko od liczby wypijanych filiżanek, lecz także od rodzaju kawy.
Jak przebiegało badanie?
Naukowcy przeanalizowali dane 49 414 uczestników UK Biobank. Średnia wieku wynosiła około 56 lat, a nieco ponad 44% badanych stanowiły kobiety. Informacje dotyczące spożycia kawy pochodziły z kwestionariuszy częstotliwości spożycia oraz wielokrotnie wypełnianych 24-godzinnych wywiadów żywieniowych.
Uczestników pytano nie tylko o ogólną ilość wypijanej kawy, lecz także o jej rodzaj. Wyróżniono kawę filtrowaną, rozpuszczalną oraz inne formy napoju. Średnio badani wypijali około 0,7 filiżanki kawy filtrowanej i 1,5 filiżanki kawy rozpuszczalnej dziennie. Około jedna trzecia dodawała do kawy mleko, a blisko jedna czwarta sięgała po wersję bezkofeinową.
W analizach uwzględniono liczne czynniki mogące wpływać na wyniki, między innymi wiek, płeć, masę ciała, aktywność fizyczną, palenie tytoniu, spożycie alkoholu, wykształcenie, sytuację społeczno-ekonomiczną, dodawanie cukru lub mleka do kawy, spożywanie kawy bezkofeinowej oraz obecność chorób przewlekłych.
Kawa filtrowana a wolniejsze starzenie biologiczne
Osoby pijące kawę filtrowaną miały przeciętnie niższe wartości wskaźników PhenoAge Acceleration i KDM-BA Acceleration niż osoby, które jej nie spożywały. Oznacza to, że ich profil parametrów metabolicznych i klinicznych był związany z nieco wolniejszym starzeniem biologicznym.
Zaobserwowano również tendencję do większej względnej długości telomerów leukocytów. Nie każda grupa spożycia różniła się jednak istotnie od osób niepijących kawy filtrowanej, a przy najwyższym spożyciu zależność dotycząca telomerów nie była już jednoznaczna.
Wyniki wskazują więc na korzystny wzorzec statystyczny, ale nie pokazują prostego schematu, według którego każda kolejna filiżanka automatycznie odmładza organizm. Efekty były niewielkie i dotyczyły wskaźników laboratoryjnych, a nie rzeczywistego przedłużenia życia czy zmniejszenia liczby chorób.
Kawa rozpuszczalna pokazała odwrotną zależność
W przypadku kawy rozpuszczalnej zaobserwowano przeciwne wyniki. Jej większe spożycie wiązało się z wyższymi wartościami PhenoAge Acceleration i KDM-BA Acceleration oraz krótszymi telomerami. Taki profil jest interpretowany jako zgodny z szybszym starzeniem biologicznym.
Autorzy zaznaczyli jednak, że skala różnic była niewielka. Większość oszacowań odpowiadała przyspieszeniu wieku biologicznego o około 0,1–0,2 roku, czyli mniej więcej od jednego do nieco ponad dwóch miesięcy. Na poziomie pojedynczej osoby jest to wartość o ograniczonym znaczeniu klinicznym.
Nie wszystkie poziomy spożycia kawy rozpuszczalnej różniły się istotnie od braku jej picia. Z tego powodu nie należy interpretować wyników jako dowodu, że każda porcja kawy rozpuszczalnej przyspiesza starzenie organizmu.
Dlaczego sposób przygotowania kawy może mieć znaczenie?
Kawa jest złożonym napojem zawierającym kofeinę, kwasy chlorogenowe, diterpeny, polifenole oraz wiele innych związków bioaktywnych. Ich zawartość zależy od odmiany ziaren, stopnia palenia, temperatury, czasu parzenia i sposobu filtrowania.
Papierowy filtr zatrzymuje część frakcji olejowej kawy, w tym diterpeny, takie jak kafestol i kafeol. Związki te mogą wpływać na gospodarkę lipidową. Kawa filtrowana zwykle zawiera ich mniej niż kawa przygotowywana bez użycia filtra.
Kawa rozpuszczalna przechodzi natomiast wieloetapowy proces przemysłowy, obejmujący parzenie, zagęszczanie oraz suszenie. Może różnić się składem od świeżo parzonej kawy filtrowanej, jednak badanie nie wskazuje, który konkretny składnik miał odpowiadać za obserwowane zależności. Nie można też wykluczyć, że znaczenie miały inne cechy stylu życia osób wybierających określony rodzaj kawy.
Co pokazały analizy poszczególnych grup?
Wśród osób wypijających ponad trzy filiżanki kawy rozpuszczalnej dziennie niektóre niekorzystne zależności były bardziej widoczne u mężczyzn, osób po 60. roku życia oraz palaczy. Wyższe wartości KDM-BA Acceleration obserwowano szczególnie w tych podgrupach.
U obecnych palaczy oraz osób z BMI poniżej 30 kg/m² większe spożycie kawy rozpuszczalnej wiązało się także z wyższym wskaźnikiem PhenoAge Acceleration. Z kolei u mężczyzn pijących ponad trzy filiżanki kawy filtrowanej dziennie odnotowano niższą wartość KDM-BA Acceleration.
Analizy podgrup należy jednak traktować ostrożnie. Im więcej dodatkowych porównań wykonuje się w jednym badaniu, tym większe jest ryzyko przypadkowego uzyskania pozornie istotnych zależności.
Rola stanu zapalnego i metabolizmu
Naukowcy przeprowadzili również analizę mediacji, aby sprawdzić, jakie procesy mogły częściowo wyjaśniać związek między rodzajem kawy a wskaźnikami starzenia biologicznego.
W przypadku kawy filtrowanej część zależności była statystycznie związana z cystatyną C oraz podstawową przemianą materii. Cystatyna C jest markerem wykorzystywanym między innymi przy ocenie funkcji nerek, natomiast podstawowa przemiana materii opisuje ilość energii zużywanej przez organizm w spoczynku.
Znaczenie miał również poziom GlycA, czyli biomarkera związanego z przewlekłym stanem zapalnym. GlycA częściowo pośredniczyła zarówno w zależnościach dotyczących kawy filtrowanej, jak i rozpuszczalnej. Nie oznacza to jednak, że udowodniono konkretny mechanizm biologiczny. Analiza mediacji pokazuje jedynie statystyczne powiązania między zmiennymi.
Czy kawa rozpuszczalna jest niezdrowa?
Na podstawie tego badania nie można stwierdzić, że kawa rozpuszczalna jest szkodliwa. Wykazano jedynie niewielką statystyczną zależność między jej spożyciem a mniej korzystnym profilem markerów biologicznego starzenia.
Osoby wybierające kawę rozpuszczalną mogą różnić się od pijących kawę filtrowaną pod względem diety, snu, pracy zmianowej, stresu, dochodów, jakości żywienia lub innych nawyków, których nie da się w pełni uwzględnić w analizie. Nawet bardzo rozbudowane modele statystyczne nie eliminują całkowicie tak zwanego resztkowego zakłócenia.
Znaczenie może mieć także forma podania. Kawa rozpuszczalna bywa częściej spożywana jako gotowe mieszanki z cukrem, syropami lub zabielaczami. W tym badaniu uwzględniono część dodatków, a wyniki pozostawały podobne po wykluczeniu osób dodających cukier, słodziki czy mleko. Nadal jednak nie oznacza to pełnego wyeliminowania wszystkich różnic między grupami.
Najważniejsze ograniczenia badania
Badanie miało charakter przekrojowy, dlatego sposób picia kawy i markery starzenia oceniano w zbliżonym okresie. Nie można na tej podstawie ustalić kierunku zależności ani wykazać przyczynowości. Nie wiadomo, czy określony rodzaj kawy wpływał na biologiczne starzenie, czy też osoby o innym stanie zdrowia częściej wybierały określony napój.
Dane dotyczące spożycia kawy pochodziły z deklaracji uczestników, które zawsze są obarczone ryzykiem błędu. Nie uwzględniono również wszystkich szczegółów dotyczących sposobu parzenia, wielkości filiżanki, mocy napoju, rodzaju ziaren czy czasu ekstrakcji.
Czy warto zamienić kawę rozpuszczalną na filtrowaną?
Dla osoby, która lubi oba rodzaje kawy, wybór wersji filtrowanej może być rozsądnym rozwiązaniem. Nie dlatego, że udowodniono jej działanie odmładzające, lecz dlatego, że w omawianym badaniu wiązała się z korzystniejszym profilem biomarkerów.
Nie ma jednak potrzeby wywoływania niepokoju u osób pijących kawę rozpuszczalną. Zaobserwowane różnice były niewielkie, a pojedyncze badanie przekrojowe nie jest wystarczającą podstawą do wprowadzania oficjalnych zaleceń żywieniowych.
Większe znaczenie dla zdrowia mają całokształt diety, aktywność fizyczna, sen, palenie tytoniu, masa ciała, kontrola ciśnienia i spożycie alkoholu. Zamiana jednego rodzaju kawy na drugi nie zrekompensuje niekorzystnego stylu życia.
Podsumowanie
Analiza danych ponad 49 tysięcy uczestników UK Biobank wykazała, że spożywanie kawy filtrowanej wiązało się z niższymi wskaźnikami przyspieszenia wieku biologicznego i na ogół dłuższymi telomerami. Kawa rozpuszczalna była natomiast związana z mniej korzystnym profilem tych samych biomarkerów.
Wyniki są interesujące, ale nie dowodzą, że kawa filtrowana spowalnia starzenie, a rozpuszczalna je przyspiesza. Różnice były niewielkie, dane pochodziły z samooceny, a charakter badania nie pozwalał ustalić przyczyny i skutku.
